mapagminy  dlug_publiczny  cyfrowy_urzad  ISO  iso9001

Historia

Osadnictwo na terenie dzisiejszej gminy Nowinka występowało już prawdopodobnie w czasach jaćwieskich. Do końca XII wieku ziemie te były we władaniu Jaćwingów. Następnie przeszły pod panowanie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Tereny Gminy Nowinka w XVI i XVII wieku były w większości pokryte lasami Puszczy Pertuńskiej, która dzieliła się w tym czasie na kwaterę Wołkuską i Sazdubską. W tym okresie w Puszczy Perstuńskiej panowało ożywienie, powstawały rudnie, osady drwali, smolarnie, które zazwyczaj składały się z zabudowań prowizorycznych, stąd zwano je budami.

Z puszcz i wsi od Szczebry po Płaską, Walne, Sajenek i Kolnicę utworzono tzw. klucz szczeberski, którego dzierżawcą został Adam Jan Kochtycki. Szczebra była wówczas ważnym ośrodkiem w puszczy królewskiej. W roku 1731 zasiedlono nową wieś Nowinkę Szczeberską. W 1769r Maciej Tadeusz Eysymont stanął na czele „guberni szczeberskiej”, który w ciągu 11 lat przeznaczył las na nowe kolonie. W ten sposób powstało 21 nowych wsi, w których osiedliło się ponad 300 gospodarstw. Od roku 1795 Szczebra stała się miejscowością parafialną. Na północ od Szczebry intensywnie zasiedlały się obszary, tworzyły się prowizoryczne zabudowania zwane „Budą Olszańską”. Pola wyrobione przez mieszkańców Budy Olszanki wykorzystano na zaścianek nowo założonej wsi Nowinka Szczeberska. Później upatrzył je sobie na osadę generał Józef Puzyna, od 1782 roku dzierżawca klucza szczeberskiego. Puzyna zrzekł się jednak swych praw na rzecz B. Kujawskiego, który założył miejscowości Juryzdykę, Szczepki, Czarny Bród, Suchą Rzeczkę, Barszczową Górę. Ozdobą majątku był piękny, drewniany, alkierzowy dwór w Olszance wystawiony w końcu XVIII wieku przez Baltazara Kujawskiego. Dwór przetrwał ok 170 lat, w 1961r spłonął.

Po spaleniu kościoła w Szczebrze urządzono we dworze kaplicę oraz mieszkanie księdza. Po zbudowaniu nowej świątyni w Szczepkach, w 1954 roku utworzono w prawej części klasy szkolne, w lewej urządzono mieszkanie felczera, kierownika szkoły i siedzibę Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej. Po śmierci B. Kujawskiego majątek dziedziczył syn J. Bolesław. Następnie prawa dzierżawy tych terenów przeszły we władanie S. Ważyńskiego. S. Ważyński ułatwił dostanie się do korpusu Kadetów, a później do szkoły lotniczej słynnemu Witoldowi Urbanowiczowi.

Nabywcą Olszanki od Ważyńskich był inżynier agronom Mordchaj-Motel vel Maksymilian Binsztajn.

W 1864r ukazały się nowe organizację gmin: powołani zostali wójtowie, sołtysi, sąd i ławnicy. W gminie Szczebro- Olszanka istniała jedna szkoła gminna, przenoszona co kilka lat z Gatnego do Szczepek i Nowinki. Wiejskie szkoły były czynne do 1913r w Pijawnym Ruskim, Bryzglu, Monkiniach, Płasce i Suchej Rzeczce.

Na terenie gminy toczyły się ciężkie walki w okresie Powstania Styczniowego, I Wojny Światowej oraz II Wojny Światowej. Mieszkańcy tych ziem i okolic boleśnie odczuli na sobie skutki hitlerowskiego terroru: wywózki, egzekucje, rekwizycje, prześladowania. W okresie okupacji Niemcy zorganizowali na terenie gminy posterunek gestapo w Szczebrze oraz żandarmerii w Nowince. Okolice te, ze względu na swoje położenie w strefie przygranicznej w latach 1939–41 stały się rejonem ożywionej działalności wywiadu wojskowego ZSRR i Niemiec. Niemcy mieli w okolicach Szczebry swój punkt przerzutowy. Ruch oporu na terenie dzisiejszej gminy Nowinka zaczął się intensywnie rozwijać dopiero od jesieni 1941 r. Pierwsze organizacje konspiracyjne powstały na terenie Szczebry, Nowinki i Szczepek. Jedną z nich, działającą w okolicach Szczepek, był oddział partyzancki „Roman” pod dowództwem Juliana Wierzbickiego. Jego oddział przeprowadził wiele udanych akcji. W październiku 1943r. dokonano napadu na stację kolejową Szczepki, gdzie zdobyto broń i amunicję oraz za pomocą min talerzowych zniszczono zwrotnice. Na tej stacji wiosną 1944r. doszło do spotkania szefa wywiadu radzieckiego na terenie Suwalszczyzny ppłk Leona Gawrysia z „Romanem”, gdzie omówiono szczegóły techniczne operacji pod kryptonimem „Jesioń”, a chodziło o przyjęcie zrzutu radzieckiego zwiadu spadochronowego. Akcja zrzutu desantu wywiadowczego miała miejsce w lipcu 1944r. w rejonie jeziora Busznica. Rosjanie wspomagali „Romana” w akcji na niemiecki pociąg towarowy koło Blizny oraz w innych akcjach dywersyjnych i wywiadowczych. W sierpniu 1944r. w rejonie Podnowinki zginął trafiony serią z broni maszynowej Julian Wierzbicki „Roman”. Pośmiertnie odznaczony został orderem Virtuti Militari.

Na obszarze dawnej gminy Szczebro- Olszanka, obecnie gminy Nowinka znajdują się miejsca pamiątkowe. Na uroczysku Powstańce pozostał pomnik ufundowany przez tutejszych mieszkańców . W miejscowości Upustek koło Nowinki w 1986r. odsłonięto pomnik ku czci „Romana” i jego towarzyszy broni. W Monkiniach stała szubienica, na której tracono powstańców, dziś na tym miejscu znajduje się zabytkowy Kościół wybudowany w 1918r. Znajdują się również miejsca masowych kaźni w Szczebrze, Podnowince.

Pierwszym Wójtem gminy Szczebro- Olszanki był do 1947r Kazimierz Snarski. W 1945 r gminę podzielono na trzy gromady: Monkinie, Olszanka, Nowinka. 1 stycznia 1973r połączono 3 gromadzkie Rady i utworzono Gminę Nowinka, do której weszły następujace wsie: Ateny, Barszczowa Góra, Blizna, Bryzgiel, Cisówek, Danowskie, Gatne Drugie, Gatne Pierwsze, Józefowo, Kopanica, Krusznik, Monkinie, Zakąty, Nowinka, Olszanka, Osińska Buda, Pijawne Polskie, Pijawne Ruskie, Podkrólówek, Podnowinka, Sokolne, Strękowizna, Szczebra, Szczeberka, Tobołowo.

1 czerwca 1975r powołano województwo suwalskie i włączono do niego gminę Nowinkę. W 1999r gmina Nowinka znalazła się w województwie podlaskim, w powiecie augustowskim.